ايرج بسطامي در سال ۱۳۳۶در بم به دنيا آمد و تا قبل از بروز زلزله دلخراش اين منطقه، در همين شهر زندگي مي کرد. او موسيقي را نزد عموي خود، يدالله بسطامي فرا گرفت سپس براي تکميل آموزه هايش به تهران آمد و از محضر استاد محمدرضا شجريان بهره برد. سيروس علي نژاد، روزنامه نگار سرشناس، مي گويد: "موسيقي را نزد استادان فن از جمله شجريان آموخته بود و وقتي درست آموخته بود، پا به صحنه گذاشته بود. مي گفت که موسيقي در خانواده پدري او ريشه دار است. پدرش هنوز در ساعات فراغت ساز مي زد. اما خود را بيشتر مديون عمويش يدالله بسطامي مي دانست که از نظر او در موسيقي استادي و مهارت داشت. او بود که صدا و ذوق ايرج را به موسيقي کشف کرده بود و از همان نوجواني شروع کرده بود به آموختن گوشه ها و رديف هاي موسيقي اصيل به او. اين عمو در اوايل انقلاب فوت شد. پس از مرگ او، ايرج به تهران آمد و نزد استادان و بيشتر از همه خود مشکاتيان موسيقي خواند و کم کم به ميدان آمد بسطامي در فعاليت هنري خودبا اساتيد ديگري همچون پرويز مشکاتيان ،محمد رضا درويشي و کيوان ساکت همکاري داشته است. وي يک بار در سال ۱۹۹۰به همراه پرويز مشکاتيان به اروپا رفت و کنسرتهاي متعددي در سراسر اروپا ترتيب داد. در سال ۱۹۹۴هم به همين منوال با پرويز مشکاتيان همراه شد و به اروپا سفر کرد اماپس از آن در بم گوشه نشين شد. پرويز مشکاتيان مي گويد: "شرايط جاري موسيقي امروز،همه را بي انگيزه و خانه نشين کرده است. بسطامي با اميد و انگيزه اي والا به تهران آمد و تنها به تعالي هنرش مي انديشيد، اما پس از چندي ديگر چشم انداز روشني نديد. آرزوي او داشتن سقفي بود که باران بر سرش نريزد اما آن را هم نداشت." شهرام ناظري، خواننده سرشناس ايران ضمن اظهار تاسف از بروز ضايعه جبران ناپذير فقدان بسطامي مي گويد: "اگر بنا باشد از بهترينهاي خوانندگان پس از انقلاب مثالي بياورم ايرج بسطامي را نام مي برم. او از ذوق ذاتي خاصي بر خوردار بود و نقطه اميدي در عرصه آواز بعد از انقلاب محسوب مي شد." بسطامي در آلبوم "رقص آشفته" با ترجيع بند "من ماندم تنهاي تنها" و در مجموعه "افق مهر"، با "اي خوشا مست و خراب اندر خرابات آمده" بر سر زبانها افتاد. تصنيف "دلم اي واي دل" سروده خواجوي کرماني و "خوش نواي بي نوا" از جمله خوانده هاي وي است که با استقبال دوستداران مواجه شد. مجموعه افق مهر که نخست در کنگره جهاني خواجوي کرماني اجرا شد سپس در اروپا طي 26 شب اجرا شد و مورد استقبال قرار گرفت. عبد الحسين مختاباد،خواننده موسيقي سنتي ايران درباره بسطامي مي گويد: "وي تنها خواننده چپ کوک زمان خود بود ( قدرت خواندن گام هاي بالا را داشت) و به لحاظ جنس و طعم ويژه اي که صدايش داشت در سه يا چهار دهه گذشته بي مانند بود." مختاباد، معتقد است خواندن مجموعه "موسم گل" که عموما شامل آهنگهاي چپ کوک ( گام بالا ) است تنها از عهده بسطامي بر مي آمد. او هم به مشکلات مالي و معيشتي ايرج بسطامي اشاره دارد و مي گويد به همين دليل آن مرحوم از سالهاي پاياني دهه ۷۰ديگر کار جدي نکرد. با اينهمه، پرويز مشکاتيان يادآور مي شود که او يکي از پرتيراژترين نوارهاي موسيقي را دو سال پيش به بازار عرضه کرد، در آلبومي که "وطن من" نام دارد و روي شعري از ملک الشعرا بهار ساخته شده است که چنين آغاز مي شود:

 اي خطه ايران مهين اي وطن من/ اي گشته به مهر تو عجين جان و تن من

 مشکاتيان مي گويد حتما اين بيت را هم از اين شعر بياوريد که اکنون مناسب حال او و ديگر همشهريان اش شده است:

 دردا و دريغا که چنان گشتي بي برگ / کز بافته خويش نداري کفن من

  سيروس علي نژاد به ياد مي آورد که اول باري که بسطامي را ديد سال 1369 در تالار رودکي بود. او تازه به جامعه موسيقي ايران معرفي شده بود: " آن شب بسطامي در جمع گروه عارف غوغا مي کرد. جذبه موسيقي گروه عارف و آواز ايرج بسطامي که تازه پا به عرصه نهاده بود، نفس ها را در سينه ها حبس کرده بود. وقتي شروع کرد چنان مجلس را گرفت که همه از خود بي خود شدند. شجريانِ ديگري ظهور کرده بود. شعر سعدي را مي خواند و سوزي که در صدايش بود مجلس را به آتش مي کشيد، دلها را به فغان وا مي داشت و آه از سينه ها بر مي آورد:

 بر من که صبوحي زده ام خرقه حرام است / اي مجلسيان راه خرابات کدام است

با چون تو حريفي به چنين جاي در اين وقت / گر باده خورم خمر بهشتي نه حرام است

 سعدي مکن انديشه که در کام نهنگان/ چون در نظر دوست نشيني همه کام است

  مختاباد، افشاري مرکب، اولين اجراي او را از جدي ترين کارهاي موسيقي آوازي ايران خواند و از جمله امتيازات ويژه ديگر بسطامي ، توانايي فوق العاده در ارايه کار صحنه اي و برخورداري از بخش بم شاخص در گستره آوايي، برشمرد. کيوان ساکت ، آهنگساز و نوازنده سه تار ، همراه و همکار قديمي خواننده فسانه، وي را از همراهي در اولين اجرا يعني افشاري مرکب به خاطر دارد و مي گويد: "ايرج که تا آخرين روز عمر نگهداري از همسر و فرزندان برادر درگذشته اش را بر عهده داشت، عليرغم بر خورداري از امتيازات برجسته صوتي که مي توانست موجب شود وي امکانات مادي فراوان داشته باشد، به اينگونه مسايل توجهي نداشت. او با صدايي سوخته و باطني زلال هميشه در دل ما باقيست." مشکاتيان او را خواننده اي مي داند که در عين فقر خود را حفظ کرد و به سرودخواني تن نداد

ای خطه ایران مهین
ای وطن من

ای خطه ایران مهین
ای وطن من

ای گشته به مهر تو عجین
جان و تن من

دور از تو گل و لاله و سرو و سمنم نیست
ای باغ و گل و لاله و سرو و سمن من

ای خطه ایران مهین
ای وطن من

ای خطه ایران مهین
ای وطن من

ای گشته به مهر تو عجین
جان و تن من

دور از تو گل و لاله و سرو و سمنم نیست
ای باغ و گل و لاله و سرو و سمن من

تا هست کنار تو پر از لشکر دشمن
تا هست کنار تو پر از لشکر دشمن
هرگز نشود خالی از دل محن من ، محن من

دردا و دریغا که چنان گشتی بی من
کز بافته خویش نداری کفن من

امروز همی گویم با محنت بسیار
امروز همی گویم با محنت بسیار

دردا ، دردا
دردا و دریغا وطن من ، وطن من

 
ای خطه ایران مهین
ای وطن من

ترانه : ملک الشعرا  بهار

با صدای زنده یاد ایرج بسطامی

اهنگساز استاد پرویز مشکاتیان

                                                                                                     #FFFFFF

 " چــــشمـه نـــوش   " با صدای استاد شجریان