مولانا جلال الدين محمد بلخي در 604 ه.ق در بلخ به دنيا آمد . علت شهرتش به رومي، اقامت طولاني و فوت او در شهر قونيه است . پس از مرگش به مولانا ، ملاي روم ، مولوي دومي ، مولوي بلخي و در سالهاي اخير به مولوي مشهور شده است. پدرش بهاء الدين ولد معروف به سلطان العلماء به همراه مولانا در زمان حمله مغول يا به علت رنجش از خوارزمشاه به بلخ رفته و در سالهاي 638 تا 642 مولوي در قونيه تدريس مي كرد تا با شمس تبريزي آشنا شد و از آن پس شاعري پيشه كرد . شمس تنها شانزده ماه با مولوي محشور بود كه دگرگوني و شوريدگي در او پديد آمد تا آنجا كه ديوان شمس را به نام و عشق شمس نوشت. پس از آن پانزده سال با حسام الدين چلپي كه از افراد مورد توجه شمس بود هم صحبت گرديد و ديوان كبير غزليات مثنوي را به خواهش وي جمع آوري كرد.
آثار وي شامل ديوان شمس تبريزي ، مثنوي شريف ، رباعيات ، فيه مافيه (تعزيرات مولانل به نثر) مكاتيب ( نامه هاي مولانا) مجالس سبعه ( سخنان مولانا بر منبر) مي شود. مولانا در 672 ه.ق درگذشت.
شناخت مولانا از دو مسير جداگانه يعني شناخت مثنوي معنوي و بررسي ديوان شمس قابل انجام است. مثنوي كه مجموعه اي از داستانهاي عرفاني است ، داستان خاص مولانا با شمس تبريزي است . آغاز مثنوي با تمثيل ني كه يتادكردي عاشقانه از خداست شروع مي شود د به عقيدهء بعضي از صاحب نظران ، هجده بيت آغاز مثنوي هستهء اصلي مضمون تمام شعر دفتر مثنوي اوست. مثنوي كتابي تمثيلي با زبان سمبوليك است كه شيوهء آن حكايت در حكايت است . دربارهء ديوان شمس بايد گفت كه اوج غزل عرفاني در اين ديوان آمده است.
غزليات مولانا اغلب در مجالس سماع و در حال شور و نشاط سروده شده و به طور كلي بيان حقيقت در غزليات او از سطح بالايي برخوردار است كه آشنايان به غزلش را به تحسين واداشته ايت. در ديوان او غزلهايي تازه و شورانگيز فراوان است و شعر او از هر نظر با سرودهء همهء شاعران زبان فارسي متفاوت است . از نظر نيروي تخيل و آفرينندگي ، ديوان شمس از غني ترين نمونه هاي شعر فارسي است . تنوع وزن در اشعار مولوي حيرت آور است ، او در چهل و هشت وزن شعر سروده است .
شعر مولانا ناظر بر جهان و فراسوي جهان است و همهء انسانها مي توانند از آن بهره گيرند و امروز نيز شهرت او در ايران و خارج از آن گسترش يافته و مجالسي به ياد او و براي بررسي اشعارش برگزار مي شود. ترجمهء اشعار او به زبانهاي گوناگون ديده مي شود كه در اختيار علاقمندان به عرفان ايراني قرار گرفته است